Malarstwo na szkle


Matka Boska, obraz na szkle, XVIII/XIX w., Dolny Śląsk
Matka Boska, obraz na szkle, XVIII/XIX w., Dolny Śląsk

        Liczący ok. 650 zabytków zbiór Muzeum jest drugą co do wielkości (po Muzeum Okręgowym w Jeleniej Górze) kolekcją dolnośląskiego malarstwa na szkle. Ta tak charakterystyczna dla kultury ludowej dziedzina sztuki, rozpowszechniona na całym obszarze Europy Środkowej, na Dolnym Śląsku rozwijała się głównie w XVIII i XIX w. w rejonie Podsudecia. Sprzyjały temu kryzysy następujące w 2 połowie XVIII w. w tutejszych hutach szkła artystycznego, skłaniające zatrudnionych w nich rzemieślników do poszukiwania innych możliwości zarobkowania. Techniki zdobienia szkieł wykorzystywali oni między innymi do produkcji obrazów dewocyjnych. Wzmożone zapotrzebowanie na dewocjonalia - pobudzone przez Kościół szerzący zwłaszcza w czasie kontrreformacji kult świętych i cudami słynącymi wizerunków maryjnych - przyczyniło się także do powstania wielu prowincjonalnych pracowni niezwiązanych bezpośrednio z przemysłem szklarskim. Wytwórczość tych wszystkich ośrodków, mająca już w końcu XIX w. charakter masowy i seryjny, znajdowała licznych nabywców wśród pielgrzymów przybywających do lokalnych sanktuariów. To właśnie w ich pobliżu, głównie na Ziemi Kłodzkiej i w Kotlinie Kamiennogórskiej, usytuowane były centra malarstwa na szkle. Kilkanaście warsztatów, w tym kilka rodzinnych, odnotowano jednak także w Górach Bystrzyckich i w Górach Orlickich.

Matka Boża Wspomożycielka (Maria Hilf), obraz na szkle, XIX w., Kamieniec Ząbkowicki, Dolny Śląsk
Matka Boża Wspomożycielka (Maria Hilf), obraz na szkle, XIX w., Kamieniec Ząbkowicki, Dolny Śląsk

        W ikonografii obrazów dolnośląskich zdecydowanie przeważają wątki religijne. Wśród około stu tematów najczęściej powtarzają się przedstawienia Matki Boskiej z Dzieciątkiem, głównie czczone w Bardzie, Wambierzycach, Kłodzku, na Górze Iglicznej w paśmie Śnieżnika, a także po stronie czeskiej w Zlatych Horach i w Kralikach; ten typ wywodzącego się z Austrii wizerunku Matki Boskiej Wspomożycielki znany był także w Złotogłowicach koło Nysy i w Radochowie koło Lądka. Jedynym, ale niezwykle popularnym wizerunkiem wywodzącym się z Polski była Matka Boska Częstochowska. W tematyce pasyjnej osadzone są częste wizerunki Matki Boskiej Bolesnej, zazwyczaj odwołujące się do gotyckiej figury z Wielisławia Starego, oraz wizerunki typu Pieta, które mogły być wzorowane na otoczonych czcią przedstawieniach w Bobolicach koło Ząbkowic Śląskich i w Mściwojowie koło Jawora.
        Licznym zobrazowaniom Chrystusa Ukrzyżowanego, ukazywanego także w cyklach Dróg Krzyżowych, towarzyszą wizerunki Chrystusa w Grobie. Wielokrotnie występują, nie- mające identycznych wzorów w sztuce kościelnej, obrazy ukazujące w parze (na osobnych, lecz zestawionych ze sobą identycznych obrazkach) Jezusa Zbawiciela oraz św. Jana Chrzciciela. Wyobrażeni oni są jako mali chłopcy, przy czym pierwszy trzyma w ręce kulę świata i koronę cierniową, a drugi małego baranka.

Ukrzyżowany, obraz na szkle, XIX w., Dolny Śląsk
Ukrzyżowany, obraz na szkle, XIX w., Dolny Śląsk

        Z grona świętych na plan pierwszy wysuwa się przedstawienie św. Anny jako nauczycielki małej Marii (wizerunki tego typu zyskały sławę jako przynoszące szczególne łaski wiernym, na Górze św. Anny koło Nowej Rudy i w Kowarach). Ten temat, podobnie jak przedstawienie św. Józefa - opiekuna i żywiciela Dzieciątka Jezus, wywodzi się z kręgu przedstawień Świętej Rodziny. Wśród nich niezwykle popularne w malarstwie na szkle były apokryficzne sceny rodzajowe ukazujące Marię, Józefa i małego Jezusa we wnętrzu domowym. Postacią występującą równie często jak św. Anna i św. Józef był także św. Antoni (patron ludzi ubogich i rzeczy zaginionych). Na pierwszy plan, podobnie jak w całej dolnośląskiej sztuce ludowej, wysuwają się św. Jan Nepomucen i św. Florian. Interesującym zbiorczym wizerunkiem jest przedstawienie Czternastu Męczenników Wspomożycieli, których kult na Dolnym Śląsku rozwinął się w Ulanowicach koło Krzeszowa. Trójca Święta w malarstwie, podobnie jak w rzeĄbie, występuje tu w dwóch schematach ikonograficznych. Starszy, zwany Tronem Łaski (Bóg Ojciec trzymający krzyż z Ciałem Syna), był przedmiotem kultu w austriackiej miejscowości odpustowej Sontagsberg; młodszy - przedstawia Syna siedzącego po prawicy Ojca.
        Tematykę świecką reprezentują portrety osób panujących i ich rodzin, wojskowych politycznie związanych z Prusami, Austrią i Rosją, legendarne postacie znane z malarstwa słowackiego, bawarskiego i morawskiego.
        Od strony formalnej zbiór ten cechuje silne znormalizowanie formatów, stosowano tu obok szklanego także tło lustrzane, wielokrotnie powtarzającym się motywem są czerwone goĄdziki umieszczane w górnych narożnikach lub usytuowane u dołu girlandy kulistych kwiatów. Właściwe przedstawienie często umiejscowione jest w owalnym lub okrągłym obramowaniu.
        W całości kolekcji wyróżnia się grupa najstarszych i najbardziej interesujących artystycznie obrazów charakteryzujących się bardziej monumentalną kompozycją, stylizacją rysunku oraz szlachetną kolorystyką, w której przeważają różne odcienie barw pomarańczowych, niebieskich i zielonych.


Instytucja Kultury Samorządu Województwa Dolnośląskiego

Partnerzy medialni